Anayasa Mahkemesinde Hak Arayışı: Bireysel Başvuru Sürecine Dair Sık Sorulan Sorular
1. Bireysel başvuru nedir?
Bireysel başvuru, Anayasa tarafından koruma altına alınan temel hak ve özgürlüklerin, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Türkiye’nin imzaladığı ilgili protokoller çerçevesinde, kamu gücü tarafından ihlal edildiği düşünülen durumlarda, her bireyin başvurabileceği bir hak talep etme mekanizmasıdır.
2. Bireysel başvuru nasıl yapılır?
Bireysel başvuru, 6216 sayılı Anayasa Mahkemesi’nin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun ile Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü’nde belirtilen koşullara uygun olarak, bireysel başvuru formu kullanılarak ve resmi dilde gerçekleştirilir. 6/11/2018 tarihli Resmi Gazete’de yayınlanan İçtüzük değişikliği ile bireysel başvuru formu güncellenmiştir. Başvuru formunun örneği, İçtüzük’ün ekinde yer alır. Ayrıca, Anayasa Mahkemesi’nin internet sitesinde (www.anayasa.gov.tr) de bulunabilir.
Başvuru formuna aşağıdaki belgelerin ya da onaylı örneklerinin eklenmesi zorunludur:
- Kanuni temsilci veya avukat vasıtasıyla takip edilen başvurularda başvurucuyu temsile yetkili olduğuna dair mevzuata uygun belge.
- Harcın ödendiğine dair belge.
- Başvuru bizzat yapılmış ise başvurucunun kimliğini tespite yarar resmî belgenin onaylı örneği.
- Tüzel kişi adına kanuni temsilcinin başvurması hâlinde, başvuru tarihi itibarıyla temsile yetkili olunduğunu gösteren resmî belgenin onaylı örneği.
- Nihai karar ya da işlemi öğrenme tarihini gösteren belge. e) Başvuruda ileri sürülen hak ihlali iddialarını temellendirecek belgelerin onaylı örnekleri.
- Tazminat talebi varsa uğranılan zarar ve buna ilişkin belgeler.
- Olağan ve olağanüstü kanun yolu başvuru dilekçelerinin onaylı örnekleri.
- Başvuru süresinde yapılamamışsa varsa mazereti ispatlayan belgeler.
- Adli yardım talebi varsa başvurucunun yargılama giderlerini karşılayabilecek durumda olmadığını gösteren mali durumuna ilişkin belgeler ile mevzuatta adli yardım talebinde bulunabilmek için öngörülen diğer belgeler.
3. Başvuruda bulunulmasından sonra başvuru formundaki bilgilerde ve başvuruyla ilgili koşullarda herhangi bir değişiklik olduğunda ne yapılmalıdır?
Başvuru sahiplerinin, başvuru formunda yer alan bilgilerde ya da başvuruyla ilgili durumlarda herhangi bir değişiklik oluştuğunda, bu durumu Anayasa Mahkemesi’ne bildirmesi gerekmektedir.
4. Başvuru formuna eklenmesi zorunlu belgelerin asılları yerine onaylı suretleri sunulabilir mi?
İçtüzük’ün 59. maddesi, başvuru formuna eklenmesi gereken belgeleri zorunlu olarak belirtir. Bu belgeler, mevzuat gereği suret çıkarma yetkisine sahip olan kişi veya makamlar tarafından onaylanmış örnekler olabilir ve başvuru formuna eklenebilir.
5. Bireysel başvuru yapmak için nereye müracaat edilebilir?
Bireysel başvurular, Anayasa Mahkemesine doğrudan müracaatla ya da mahkemeler veya yurt dışı temsilcilikler vasıtasıyla yapılabilir. Bireysel başvuru, başvurucunun kendisi, yasal temsilcisi veya avukatı tarafından gerçekleştirilebilir. Avukat veya yasal temsilci aracılığıyla yapılan başvurularda, başvurucuyu temsil etme yetkisine sahip olduğunu gösteren yasalara uygun belgenin başvuru formuna eklenmesi gerekmektedir.
6. Başvurucunun kamuya açık belgelerde kimliğinin gizli tutulmasını talep etme hakkı var mıdır? Başvuru harca tabi midir?
Başvurucu gerekçesini de belirtmek kaydıyla kamuya açık belgelerde kimliğinin gizli tutulmasını talep edebilir. Bireysel başvurular harca tabidir. Başvuru formuna harcın ödendiğine dair belgenin eklenmesi zorunludur.
7. Bireysel başvuru harcını ödeme gücünün bulunmaması hâlinde adli yardımdan yararlanmak için ne yapılmalıdır?
Başvurucunun adli yardım talebini, başvuru formunda net bir şekilde belirtmesi gerekmektedir. Ek olarak, başvurucu, yargılama masraflarını karşılayabilecek mali durumda olmadığını gösteren belgeleri ve adli yardım talebinde bulunabilme koşullarını sağlayan diğer belgeleri başvuru formuna eklemelidir.
Adli yardım talebinin kabul edilmesi için, başvurucunun ve ailesinin geçimini önemli ölçüde zorlaştırmadan yargılama giderlerini kısmen veya tamamen ödeyemeyecek durumda olması ve aynı zamanda adli yardım talebinin açıkça temelsiz olmaması gerekmektedir
8. Başvurunun durumu hakkında bilgilendirme yapılmakta mıdır Başvuru formunda ya da eklerinde eksiklik bulunması hâlinde başvuru reddedilir mi?
Başvurunun kaydedildiği ve başvuru numarasının Anayasa Mahkemesi tarafından başvurucuya iletilmesi süreci bulunmaktadır. İlerleyen yazışmalar, belirtilen bu başvuru numarası üzerinden gerçekleştirilir. Başvurunun ilerlemesi, e-Devlet sistemi aracılığıyla izlenebilir.
Anayasa Mahkemesi tarafından, başvurunun idari açıdan reddi, kısmen veya tamamen kabul edilemezliği ya da esasına ilişkin verilen kararlar, başvurucuya tebliğ edilir. Başvuru belgelerinde herhangi bir eksiklik tespit edildiğinde, eksikliğin giderilmesi için başvurucuya veya varsa vekiline, on beş günü aşmayacak bir süre verilir ve bu süre zarfında geçerli bir mazeret olmaksızın eksikliğin tamamlanmaması durumunda, başvurunun reddine karar verilir ve bu karar başvurucuya tebliğ edilir. Bu karara karşı, tebliğ tarihinden itibaren yedi gün içerisinde Komisyona itiraz edilebilir. Bu konuda Komisyonların verdiği kararlar nihaidir.
9. Bireysel başvuru yapıldığında başvuruya konu kamu gücü işleminin infazı ya da icrası durur mu? Bireysel başvuru yapıldıktan sonra başvurudan vazgeçilebilir mi?
Bireysel başvuru süreci, kesinleşmiş olan kamu gücü işlemlerinin icrasını ya da infazını engellemez; bu işlemlerin icra/infaz edilebilirliği, bireysel başvuru incelemesi boyunca sürer. Ancak, bir istisna olarak, başvurucunun yaşamı ya da maddi veya manevi bütünlüğüne yönelik ciddi bir tehdit tespit edildiğinde, Anayasa Mahkemesi bir tedbir kararı verebilir.
Bireysel başvuru yapıldıktan sonra, başvurudan feragat edilebilir. Başvurudan feragat edilmesi durumunda, başvurunun düşürülmesine karar verilebilir.
10. Bireysel başvuru ne kadar süre içinde yapılmalıdır? Adli tatilde süreler işlemeye devam eder mi? Hangi hallerde bu süre uzar?
Bireysel başvurunun, başvuru yollarının tükenmiş olduğu tarihten ya da başvuru yolunun belirtilmediği durumlarda ihlalin fark edildiği tarihten itibaren otuz gün içerisinde gerçekleştirilmesi gerekmektedir. Bireysel başvuru sürecinde, yukarıda belirtilen mevzuat bilgileriyle yetinilmemeli, başvuru süresi hakkında Anayasa Mahkemesi’nin içtihatlarına dikkat edilmelidir. Mahkemenin içtihatlarına, Kararlar Bilgi Bankası (www.kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr/) üzerinden erişilebilir.
Mücbir sebep veya ağır hastalık gibi haklı bir mazereti bulunan ve bu nedenle süresi içinde bireysel başvuruda bulunamayan kişiler, mazeretin sona erdiği tarihten itibaren on beş gün içerisinde, mazeretlerini açıklayan ve mazeretlerini kanıtlayan belgeleri başvuru formuna ekleyerek Anayasa Mahkemesi’ne başvurabilirler. Anayasa Mahkemesi, ilk olarak başvurucunun ve mazeretinin geçerliliğini inceleyerek mazereti kabul eder veya reddeder.
Anayasa Mahkemesi, adli tatil süresince de çalışmaya devam eder ve bu nedenle başvuru süresi ve diğer verilen süreler işlemeye devam eder.”
11. Hangi hallerde başvurunun açıkça dayanaktan yoksun olduğuna karar verilir?
Anayasa Mahkemesi, açıkça dayanaktan yoksun olan başvuruların kabul edilemezliğine karar verebilir. Mahkeme, aşağıdaki dört durumdan birinin varlığını belirlediğinde, başvuruyu açıkça dayanaktan yoksun olduğu gerekçesiyle kabul edilemez olarak değerlendirir:
- İhlal iddialarının yeterince temellendirilememesi (temellendirilememiş şikâyet),
- İddiaların yalnızca kanun yolunda incelenmesi gereken konularla ilgili olması (kanun yolu şikâyeti),
- Başvurunun karmaşık veya zorlama şikâyetlerden oluşması (karmaşık veya zorlama şikâyet), d) Temel haklara yönelik bir müdahalenin bulunmaması veya müdahalenin meşru olduğunun açıkça belirlenmesi (bir ihlalin olmadığının açık olduğu şikâyet)
12. Bireysel başvuru incelemesinde duruşma yapılması, tanık ve uzman dinlenmesi ve keşif yapılması mümkün müdür?
Bireysel başvuru incelemesinde duruşma yapılması, tanık ve uzman dinlenmesi ve keşif yapılması 6216 sayılı Kanun ile İçtüzük’te öngörülen şartlar altında mümkündür
13. Esas incelemesi sonucunda bir temel hakkın ihlal edildiği tespit edildiğinde Anayasa Mahkemesi hangi kararları alabilir?
Bireysel başvuru incelemesi sonucunda, bir temel hak veya özgürlüğün ihlal edildiği sonucuna varıldığında, ayrıca ihlalin sonuçlarını gidermek için gereken adımlar belirlenir. Ancak, yerindelik denetimi yapılamaz ve idari eylem veya işlem niteliğinde bir karar verilemez. İhlalin bir mahkeme kararı sonucu ortaya çıktığı belirlendiğinde:
- İhlali ve sonuçlarını gidermek amacıyla dosya, yeniden yargılama yapmak üzere ilgili mahkemeye gönderilir. İlgili mahkeme, ihlal kararında belirtilen ihlali ve sonuçlarını gidermek üzere yeniden yargılama yapar ve mümkünse dosya üzerinden hızlı bir şekilde karar verir.
- Yapılan inceleme sonucunda, başvurucunun bir hakkının ihlal edildiği sonucuna varıldığında ve yeniden yargılama yapılmasının hukuki bir fayda sağlamayacağı durumlarda, başvurucu lehine uygun bir tazminat kararı verilebilir.
- Tazminat miktarının belirlenmesinin, daha detaylı bir incelemeyi gerektirmesi durumunda, bu konu karara bağlanmadan genel mahkemelerde dava açılması önerilebilir.
14. Bireysel başvuru incelemesinde verilen kararlar kesin midir?
Bireysel başvuru incelemesi sürecinde, Komisyonlar, Bölümler ve Genel Kurul tarafından alınan kararlar nihaidir. Ancak, başvurunun zamanında yapılmadığı, 59. ve 60. maddelerde belirtilen şekil şartlarına uygun olmadığı ve belirlenen eksikliklerin verilen kesin süreler içerisinde tamamlanmadığı durumlarda, Komisyonlar tarafından Başraportör’ün başvurunun idari açıdan reddine ilişkin kararlarına karşı Komisyonlara itiraz edilebilir. Bu konuda, Komisyonların verdiği kararlar kesin kabul edilir.